Is gendoping de ideale vorm van epo?

Voor Reporter Radio onderzocht ik de mogelijkheden van gendoping en hoe het opgespoord zou kunnen worden. Naast de uitzending van Reporter Radio op zondagavond 19.00 uur op Radio 1, is dit artikel (verschenen op WielerUpdate.nl) het resultaat van drie maanden onderzoek.

De nieuwe vorm van epo wordt niet ingespoten, maar door het lichaam zelf geproduceerd. Met gendoping wordt een stuk DNA geïnjecteerd dat de aanmaak van epo stimuleert. Onopspoorbaar tot nu toe, want een betrouwbare dopingtest laat op zich wachten. En gendoping is zomaar online te bestellen.

“Ja, ik heb ook epo gebruikt”, biecht Michael Boogerd op in 2013. Boogerd komt met zijn bekentenis in een rijtje grote renners die tijdens hun carrière snoepten van de verboden pot met epo – of erytropoëtine zoals het hormoon officieel heet. Een rijtje waarin ook voormalig zevenvoudig Tour de France-winnaar Lance Armstrong staat. Tyler Hamilton, Michael Rasmussen, noem ze maar op. De klanken van hun bekentenissen galmen ondertussen ergens na in de krochten van het wielrennen.

Het woord epo wordt in de buurt van het peloton tegenwoordig steeds minder gebruikt. De laatste jaren blijven grote dopingschandalen uit en dat is reden voor voorzichtig optimisme na een moeilijke tijd. Toch is voorzichtigheid geboden, want doping opsporen blijkt niet altijd even gemakkelijk. De nieuwste vorm van epo is zelfs niet op te sporen tot nu toe.

Oude epo, nieuwe epo
De vormen van epo die Boogerd, Armstrong, Rasmussen en vele anderen namen, waren synthetisch, kunstmatig. Epo is een lichaamseigen stof, maar ook in kunstmatige vorm als medicijn in te nemen. Het hormoon epo zorgt er bij ieder mens voor dat er genoeg rode bloedcellen in het lichaam zitten. Hoe meer rode bloedcellen, hoe beter het uithoudingsvermogen. Spuit je wat extra epo in, dan wordt je uithoudingsvermogen dus groter.

Nadat epo eind jaren tachtig op de markt komt als medicijn – en snel daarna gebruikt wordt in het peloton – duurt het even voordat het wereldantidopingagentschap (WADA) in staat is om epo te vinden met dopingtests. De eerste positieve test volgt pas in 2001. Daarna heeft het WADA bovendien moeite om nieuwe generaties epo op te sporen. “Ik was niet bang gepakt te worden op Dynepo. Daar was namelijk geen test voor”, blikt Thomas Dekker terug op de Tour de France van 2007 waarin hij de tweede generatie epo nam.

Intussen is kunstmatige epo beter te detecteren en daarom minder interessant voor dopingzondaars. Dat is het punt waar gendoping interessant wordt. Gendoping is namelijk een methode waarmee je het lichaam de opdracht geeft zelf meer epo aan te maken. Die epo verschilt niet van natuurlijk epo. Daarom kan het met de huidige dopingtests niet opgespoord worden. Om gendoping op te sporen, zul je het aangepaste DNA moeten vinden. En dat blijkt een ingewikkelde zaak.

WADA worstelt met detectie
Als gendoping in 2001 voor het eerst op de agenda van een IOC-conferentie verschijnt, is de conclusie dat er pro-actief gehandeld moet worden. Het WADA komt in actie. Per 1 januari 2003 verschijnt gendoping op de lijst met verboden middelen (terwijl er nog geen idee is hoe het opgespoord moet worden) en wordt er een begin gemaakt met het volgen van de medische ontwikkeling op het gebied van gentherapie. In 2006 start de ontwikkeling van de test die nu, elf jaar later, bijna klaar is.

Toch staat WADA na zestien jaar wetenschappelijk onderzoek nog met lege handen in de strijd tegen deze nieuwe vorm van doping. Intussen is er wel een testmethode ontwikkeld, maar die wordt nog niet toegepast. De ontwikkelaar van die methode, Anna Baoutina van het National Measurement Institute in Australië, zegt dat invoering van de test ‘niet ver weg zal zijn’.

Onderzoeksdirecteur van WADA, Olivier Rabin, wil ‘bevestigen noch ontkennen’ of de test gebruikt wordt. Maar verspreekt zich in gesprek met Reporter Radio als hij eerst zegt ‘dat de test nu al gericht wordt toegepast’ en later zegt dat ‘de test gericht toegepast zal worden’. Bovendien is de test volgens de Nederlandse professor Hidde Haisma, dé specialist op het gebied van gendoping, te omzeilen. Feit is dat nog nooit een sporter tegen de lamp is gelopen met gendoping.

Omdat de test te omzeilen is, heeft het WADA aan Haisma gevraagd de volgende detectiemethode te ontwikkelen. Die test moet wel waterdicht worden, maar het zal nog jaren duren voordat die methode klaar is voor gebruik in dopinglabs. Tot die tijd blijft het de vraag of de huidige test ooit een positief geval op zal leveren.

Online bestellen

Opsporing van gendoping blijkt een moeilijke zaak, maar hoe gemakkelijk is het in gebruik? Te beginnen bij het bestellen van gendoping. Een stuk epo-gen blijkt vrij verkrijgbaar op internet. Voor minder dan tweehonderd euro (inclusief verzendkosten) is het gen te koop bij een firma in de Verenigde Staten. Een paar dagen na bestelling valt de gendoping al op de mat. Ook het inspuiten is volgens experts geen ingewikkelde materie.

Toch is gebruik een riskante onderneming. Het gaat om een experimentele methode, wetenschappers weten niet goed hoe het lichaam reageert na inspuiting van gendoping. “Daar is onderzoek voor nodig, maar we kennen de voorbeelden uit de drugsscene waar ze in labs allerlei pillen maken”, zegt Haisma. In Rusland zat de staat zelfs achter grootschalig dopinggebruik. Haisma: “Als overheden zich ermee gaan bemoeien, dan is gebruik van gendoping niet zo ingewikkeld.”

De uitzending over gendoping op NPO Radio 1 is hier terug te luisteren.

Geschreven door: